In het sombere feuilleton dat het conflict in Oost-Congo is geworden, dook in april 2012 een nieuw personage op: M23. Volgens een rapport van de Verenigde Naties wordt deze rebellenbeweging achter de schermen gestuurd door buurland Rwanda. Volgens een rapport van Human Rights Watch maakt ze zich schuldig aan mensenrechtenschendingen op grote schaal. Tim Van Steendam trok naar het woelige Noord-Kivu en ging op stap met de rebellen.
Kolonel Kazarama kijkt vanop een houten dakterras uit over Rubare, het dorpje op 70 kilometer ten noorden van Goma dat M23 tijdens een ware veldslag eind juli 2012 op het Congolese regeringsleger heeft veroverd.
‘Dat was een geweldige strijd,’ herinnert de militaire woordvoerder van de rebellenbeweging zich, de handen nonchalant in de zakken van zijn camouflagekleurige uniform. ‘Daar hebben we bewezen dat M23 een echte rebellie is, met strijders die bereid zijn om te sterven voor hun idealen. De FARDC (Forces Armées de la République Démocratique du Congo, het Congolese regeringsleger, nvdr) schrok van onze grote militaire kracht en is op de vlucht geslagen. We hebben wapens en voertuigen in beslag genomen en honderden FARDC-soldaten zijn naar ons kamp overgelopen. Zo zijn we nog sterker geworden.’
Van het wapengekletter dat hij zich herinnert is vandaag nog weinig te merken. De rebellen en de regering respecteren een voorlopig staakt-het-vuren terwijl leiders en bemiddelaars van alle betrokken partijen in de Oegandese hoofdstad Kampala zich een weg uit de impasse trachten te palaveren. Alsof hij de vredigheid extra wil benadrukken, stuurt Kazarama een van zijn loopjongens om een bak drank en even later worden de grote bruine flessen Guinness en Primusbier, ondanks het vroege ochtenduur, vlotjes ontkurkt.
Vanop het terras waar we zitten ziet de sfeer er inderdaad vrij relaxed uit, althans aan de zijde van de rebellen. Ze banjeren lachend in zwarte gummilaarzen en uniform door de modderige hoofdstraat of springen fluks uit de laadbak van een Toyota Prado, hun Kalasjnikov losjes over de schouder gedrapeerd. De dorpelingen zelf schuilen onder rieten afdaken voor de eerste buien van het regenseizoen en kijken gelaten naar de zoveelste militaire bezettingsmacht in de afgelopen twintig jaar..
Ook al controleert M23 maar een minieme fractie van het immense Congolese grondgebied – een strookje van ongeveer 45 kilometer op 30 kilometer tegen de Rwandese en Oegandese grens, in een land van bijna 2,5 miljoen km² – toch heeft de groep in binnen- en buitenland al flink wat herrie veroorzaakt. In augustus bracht de VN Group of Experts een rapport uit waarin aan de hand van getuigenissen, observatie en informatie van inlichtingendiensten werd aangetoond dat M23 wordt aangestuurd en bevoorraad vanuit Rwanda, de naburige dwergstaat die in het verleden door de VN al meermaals officieel op de vingers werd getikt vanwege haar bemoeienis in het eindeloze Oost-Congolese conflict. Het is echter geen thema waar Kazarama veel aandacht aan wil besteden. Hij ontkent alle beschuldigingen uit het verre buitenland en vindt daarbij volmondige steun bij de andere officieren die rondom hem wat op een plastic tuinstoel zitten te suffen of zelfgenoegzaam hun bier met cola naar binnen klokken.
Mochten wij zulke bandieten zijn, dan zou je hier toch niemand zien? Non, monsieur, wij zijn de goeden in dit verhaal.
‘Al die zogenaamde ngo’s hebben hun eigen agenda,’ beweert hij. ‘Wij zijn een beweging vóór en dóór Congolezen. Dat M23 de bevolking zou terroriseren, zoals we overal mogen lezen, is nog zo een leugen. Wij hebben de bevolking net bevrijd van de terroristen uit Kinshasa (de Congolese hoofdstad waar president Kabila zetelt, tweeduizend kilometer meer naar het oosten, nvdr). Dat kan u toch zelf met eigen ogen vaststellen? Kijk naar al die mensen daar op straat. Mochten wij zulke bandieten zijn, dan zou je hier toch niemand zien? Non, monsieur, wij zijn de goeden in dit verhaal.’
Jaren van moord en brand
Het verhaal van Kazarama begon officieel begin april 2012 toen een 300-tal militairen uit het FARDC aan het muiten sloeg, maar eigenlijk moeten we veel verder terug in de tijd. M23, le Mouvement du 23 mars, verwijst met haar naam naar het vredesakkoord van 23 maart 2009. Toen sloot de Congolese regering een vredesakkoord met de rebellen van CNDP, de terreur zaaiende rebellen onder leiding van de door het Internationaal Strafhof in Den Haag gezochte warlords Bosco Ntaganda en Laurent Nkunda. Volgens het plan zou onder andere de militaire vleugel van CNDP (Congrès National pour la Défence du Peuple) in het FARDC worden opgenomen. Niet toevallig behoren de soldaten die M23 hebben opgestart allemaal tot het (ex-)CNDP.
Sinds de genocide in 1994 in buurland Rwanda uitbrak is het nooit echt meer stil geweest in Oost-Congo. Kris Berwouts (49) werkte 25 jaar lang voor diverse ngo’s in Oost- en Centraal-Afrika en is tegenwoordig actief als onafhankelijk Afrika-expert. Hij slaat het conflict al jaren vanop de eerste rij gade.
BERWOUTS “M23 is in de eerste plaats ontstaan uit een deel van het militaire leiderschap van het CNDP van Laurent Nkunda. Na de akkoorden van 23 maart 2009 en de integratie in het leger is het CNDP veel groter en machtiger geworden dan het daarvoor was. Van een echte integratie was eigenlijk nooit sprake. Hun leiders voerden legereenheden in Noord- en Zuid-Kivu aan, terwijl CNDP daarvoor alleen in delen van Noord-Kivu opereerde. CNDP-officieren kregen plots controle over meer manschappen en meer strategische mijnsites. Omdat hun chain of command intact bleef, werden ze een soort leger binnen het leger.”
De officiële verklaring van Kolonel Kazarama luidt dat de M23-rebellie enkel en alleen is opgericht omdat de regering haar beloftes uit 2009 niet is nagekomen, maar die argumentatie vindt Berwouts ongeloofwaardig.
M23 is ontstaan omdat president Kabila op het punt stond het parallelle commando van CNDP binnen het regeringsleger te ontmantelen
BERWOUTS “Integendeel, die onderhandelingen in 2009 hebben het CNDP alleen maar sterker gemaakt! Het is mijn analyse dat M23 is ontstaan omdat president Kabila op het punt stond het parallelle commando van CNDP binnen het regeringsleger te ontmantelen. Ik weet dat mensen uit de kring rond Kabila stappen ondernamen om Bosco Ntaganda in Oost-Congo te vervangen door een loyaler iemand. Het feit dat men toen effectief begon met het overplaatsen CNDP-troepen naar andere provincies, weg van de Kivu’s, was vermoedelijk de druppel die de emmer deed overlopen.”
Iedereen heeft schrik
Ook Alain Cuma gelooft dat er veel meer schuilgaat achter de rebellenbeweging dan ze wil laten uitschijnen. De 24-jarige radiojournalist van Radio Kivu 1, een lokale radiozender die nogal wat populariteit geniet onder de bevolking omdat ze haar kritiek op de rebellen niet spaart, schudt het hoofd wanneer we hem vertellen over Kazarama’s uitspraken dat M23 een beweging voor en door Congolezen is.
M23 is dus misschien een beweging door Congolezen maar alleszins niet vóór de Congolezen
“Het militaire en politieke kader wordt misschien bevolkt door Congolezen maar dat is slechts uiterlijke schijn,” zegt hij. “Het politieke kader bestaat uit poppen. En van het militair kader weet iedereen weet dat het wordt gestuurd vanuit Rwanda en Oeganda. Dat wisten wij al voor het rapport van de Verenigde Naties verscheen. Onze bronnen op het terrein zien al maanden beweging aan de grens. M23 is dus misschien een beweging door Congolezen maar alleszins niet vóór de Congolezen.”
Hoewel M23 zelf beweert dat ze ‘de Congolezen bevrijdt en de mensenrechten verdedigt’ berichten ngo’s, VN en lokale media voortdurend over plundering, verkrachting en moord.
“Het zijn ordinaire criminelen,” zegt Cuma. “Enkele dagen geleden heb ik op onze website het bericht geplaatst dat M23 de chef de localité van Rumangabo heeft gemarteld en vermoord. Ze hebben hem nadien teruggevonden in de brousse, met zijn tong aan een stoel genageld. Enkele dagen later, op zijn begrafenis, hebben ze nog eens drie leden van zijn familie opgepakt. Zij zijn voorlopig vermist maar ik twijfel er niet aan dat ze binnenkort ergens worden gevonden.”
Aan het eind van het gesprek geeft Cuma toe dat hij zich ernstige zorgen maakt. Onlangs hebben ze op de website een foto van een ontmoeting met M23-leider Sultani Makenga geplaatst met daaronder de boodschap ‘J’ai serré la main du diable’ – ‘Ik heb de hand van de duivel geschud’. Sindsdien krijgt hij telefoons van M23 om te melden dat zijn berichtgeving hen niet bevalt. Een kritische houding kan ernstige gevolgen hebben in Congo, getuige de vele moorden en verdwijningen van criticasters de afgelopen jaren. In augustus riep Amnesty International zowel M23 als de Congolese regering nog op om een einde te maken aan de aanhoudende intimidaties en bedreigingen van mensenrechtenactivisten en journalisten. “Natuurlijk heb ik schrik,” zegt Cuma. “Maar iedereen heeft schrik. Niemand is te vertrouwen, niet de rebellen maar ook niet de regering. Het gevaar kan echt van alle kanten komen.”
Kabila is slecht, wij zijn goed
De rebellen nodigen ons uit om aanwezig te zijn bij de inhuldiging van een nieuwe chef de localité in Rubare. Volgens Kazarama zullen we met eigen ogen kunnen vaststellen dat de Congolese bevolking aan hun kant staat. Wanneer we hem het verhaal van Cuma over de doodgemartelde chef in Rumangabo onder de neus schuiven haalt hij, zoals steeds wanneer er een heikel thema opduikt, de schouders op. ‘Dat gelooft u toch zelf niet, monsieur? Ik kan u met de hand op het hart zeggen dat wij geen geweld toestaan en dat soldaten die zich misdragen worden gestraft.’
De protserige aanstelling van de nieuwe chef de localité, een pion van M23 uiteraard, lijkt een strategie om de ‘hearts and minds’ van de lokale bevolking te veroveren. Alle dorpelingen worden met een megafoon uit velden en huizen gebruld om te verzamelen onder het golfplaten afdak voor wat ooit kruidenierszaak Alimentation Bethlehem was. Op een rij plastic tuinstoelen zit een tiental kaderleden van M23 naast elkaar, stuk voor stuk figuren die voor god weet welke functies zijn aangesteld. Nzabirinda Ntambara is aanwezig. Hij behoorde als sécrétaire exécutif tot de politieke hofhouding van CNDP en volgens een van de vele perscommuniqués die de beweging online heeft gezet is hij binnen M23 aangesteld als minister van Visserij, nota bene in een gebied waar geen enkele vis zwemt. Ali Musagara is er ook. Hij is minister van Jeugd, Sport en Ontspanning, en dat in een oorlogszone waar kinderen bij daglicht in de bananenplantage werken.
Het volk, voornamelijk Hutu’s die in de jaren zestig vanuit Rwanda zijn geëmigreerd, staat in een halve cirkel voor dat geïmproviseerde podium en wordt op afstand gehouden door jonge soldaten die hun Kalasjnikov kruiselings tegen de borst gedrukt houden.
Een na een mogen de aanwezige kaderleden hun zegje doen en dat lukt de ene al wat beter dan de andere. Terwijl hij in een privégesprek vooral een stonede indruk nalaat blijkt Kazarama zich voor een publiek tot een gepassioneerd spreker te ontpoppen. Hij oogst hier en daar wat bijval met zijn kritiek op het (non-)beleid van president Kabila. Er valt ook wat over te zeggen. In Goma, een stad van goed een half miljoen inwoners, ligt werkelijk geen meter asfalt; arbeidsbeleid is onbestaande; de drinkwater- en elektriciteitsvoorziening zijn problematisch; ziektes als cholera en malaria zijn vruchtbaar in de vluchtelingenkampen rondom de stad; de Oost-Congolees wordt door de regering simpelweg aan zijn lot overgelaten – maar wanneer hij het over de eigen nobele motieven van M23 heeft valt er een ongemakkelijke stilte over de menigte. Kazarama probeert middels een vraag-en-antwoord-spel wat enthousiasme op te wekken maar enkel diegenen die het dichtst bij de soldaten staan laten wat vaag gemompel horen.
De hele ceremonie wordt vastgelegd op twee digitale camera’s, bediend door twee jonge snaken die zich de hele dag in het spoor van de woordvoerder ophouden. Hij zegt hen wat en waar ze moeten filmen. Het was opvallend dat ze tijdens de speeches niet een keer het volk in beeld namen. Achteraf wordt het beeldmateriaal op de laadbak van een Toyota Jeep geknipt en geplakt en meteen op een laptop geüpload. Bij navraag blijkt het te gaan om de mensen die ook http://www.soleildugraben.com beheren, de website via dewelke M23 elke zoveel dagen haar propaganda in woord en beeld verspreidt. Op de website staat een telefoonnummer van een persverantwoordelijke in Europa, Canada en Amerika. Ze zijn ook actief op facebook en andere sociale media. Deze jongens hebben het belang van public relations en imagovorming in een wereld die veel verder reikt dan de boorden van het Kivumeer alvast goed begrepen. Het is de modus operandi van een moderne Congolese rebellenbeweging. Wat een verschil met de tientallen andere gewapende groeperingen (Mai-Mai, FDLR, Raia Mutomboki, Pareco, LRA, …) in de regio die vooralsnog het imago van primitieve krijgers in de brousse cultiveren.
Koorknapen
M23 kan best een imagoboost gebruiken want de internationale druk op haar en op de Congolese en Rwandese regeringen neemt steeds meer toe. De ochtend van onze laatste dag in rebellengebied staat in het teken van een pas verschenen rapport van Human Rights Watch, de ngo die zich richt op de aanpak van mensenrechtenschendingen. In het online verslag van 11 september 2012 wordt M23 aan de hand van nieuwe getuigenissen beschuldigd van oorlogsmisdaden op grote schaal, rekrutering van kindsoldaten, executies en verkrachtingen. Het is meteen het gespreksonderwerp van de dag… of net niet. Zoals verwacht wensen de kaderleden van M23 het onderwerp niet te veel aandacht te gunnen. Ze ontvangen ons op de veranda van een oude koloniale villa in de mistige heuvels rond het Oegandese grensdorpje Bunagana en wimpelen elke kritiek weg.
Mahamba Kasiwa, minister van Justitie binnen M23 maar beter gekend als advocaat van CNDP, noemt het niet onverwacht een groot complot. ‘VN en HRW zijn westerse organisaties die samenspannen met de Congolese regering tegen het Congolese volk.’
Als we hem erop wijzen dat hetzelfde HRW ook geregeld rapporteert over het misdadige gedrag van het Congolese regeringsleger en dat de VN enkele jaren terug met een rapport bewees dat de Congolese regering steun verleende aan de FDLR, de Rwandese Hutu-rebellen die zich sinds de tweede genocide in de Congolese jungle schuilhouden en de lokale bevolking terroriseren – dan knikken ze. ‘Ja, dát rapport was wel juist. Maar deze keer zitten ze er volledig naast.’
Kambasu Ngeve, de woordvoerder van het politieke orgaan, beweert dan weer met veel verve en zonder verpinken: ‘In onze beweging hebben we niemand met een crimineel verleden. Ca, je peux vous garantir!’
Vijf van de M23-leiders behoren tot de ergste overtreders van mensenrechten in de Democratische Republiek en zelfs in de wereld
Dat M23 een clubje van koorknapen zou zijn is een zeer eufemistische bewering die unisono uit de M23-monden rolt maar het valt toch sterk te betwijfelen of we daar veel geloof aan mogen hechten. In juni 2012 verklaarde Navi Pillay, Hoog Commissaris voor de Mensenrechten van de VN, “dat vijf van de M23-leiders tot de ergste overtreders van mensenrechten in de Democratische Republiek en zelfs in de wereld behoren.”
We zien ze met eigen ogen passeren. Volledig in een Amerikaanse GI-legeroutfit gegoten, afgezoomd met bontkraag, paradeert daar Kolonel Innocent Zimurinda voorbij onze zoomlens. Elke stap die hij zet wordt afgeschermd door een vijftal lijfwachten, jonge twintigers wiens houding even kil oogt als het Russische wapen dat ze dragen.
Volgens het HRW-rapport is Zimurinda lang niet zo Innocent als zijn voornaam doet vermoeden. Al op 1 maart 2010 diende HRW, in naam van 51 ngo’s en lokale mensenrechtenorganisaties, een klacht in tegen de toen in het Congolese regeringsleger dienende Luitenant-Kolonel. De (voormalige) CNDP-officier werd verantwoordelijk geacht voor etnische slachtpartijen (‘ethnic massacres’) in Kiwanji, Shalio en Buramba, voor rekrutering van kindsoldaten en voor verkrachting en marteling van burgers.
Iets later, een vijftal kilometer voor we de frontlinie naar regeringsgebied oversteken, op de terugrit van Bunagana naar Goma, ontmoeten we een patrouille van Kolonel Innocent Kayna. Hij wordt volgens datzelfde HRW-rapport verantwoordelijk geacht voor etnische moordpartijen in het noordelijk gelegen Ituri-district en voor rekrutering van kindersoldaten.
Voor de zekerheid toch maar even bellen met HRW. De Amerikaanse Ida Sawyer is Afrika researcher bij Human Rights Watch en heeft het spraakmakende rapport mee helpen opstellen. Dat M23 zonder blikken of blozen beweert dat ze geen enkele oorlogscrimineel herbergt vindt ze dan ook onwaarschijnlijk.
SAWYER “Anderzijds verbaast het me niets dat ze beweren dat het leugens zijn. Ik kan u alleszins vertellen dat we heel erg overtuigd zijn van ons eigen onderzoek. M23 is verantwoordelijk voor wijdverspreide oorlogsmisdaden én ze krijgt daarbij aanzienlijke hulp van Rwandese militaire officieren. Dat weten we dankzij interviews met slachtoffers, getuigen, overlopers van M23 en zelfs huidige M23-rebellen, mensen met nauwe contacten in de voormalige CNDP-rebellie, lokale autoriteiten, VN-peacekeepers en anderen. We namen interviews af van zowel Rwandese als Congolese individuen en dat in gebieden in Oost-Congo die zowel door de regering als door M23 werden gecontroleerd. Dus ja, wij zijn behoorlijk zeker van onze resultaten.”
Tuinman in toga
Her en der in het struikgewas in de M23-zone duiken ze op, de jongens met de huid strak om de jukbeenderen en de baardloze kin, maar echte kindsoldaten van vijftien jaar of jonger krijgen we niet te zien. Wat zich wel duidelijk aftekent is de manier waarop de beweging onder jongeren rekruteert.
De pols van een samenleving slaat het hardst op een universiteit. Unigom, Université de Goma, huist achter een troosteloze gevel van verpulverd plamuursel en kapotte ruiten. Na rondvraag op de campus blijken heel wat studenten te kunnen getuigen over de manier waarop M23 hen heeft benaderd met de vraag om toe te treden.
‘Ik kreeg de vraag in Mugunga, het dorp waar ik woon,’ zegt Fumbamira Mbwiga Urbain, een 24-jarige rechtsstudent. ‘Euphrem Bwishe, de rekruteur, zei mij dat M23 werd gesteund door grote internationale machten en dat ze weldra de macht in Congo zouden overnemen. Als ik toetrad beloofde hij mij de graad van kapitein in het leger. Ik heb geweigerd. Ik hou niet van oorlog. En tegelijk hoop ik na mijn studies te worden meer te worden dan kapitein in het leger.’
Of Urbain zijn droom zal kunnen waarmaken is nog maar de vraag. De uitzichtloosheid van en de totale afwezigheid van zelfs nog maar het begin van een Congolese rechtsstaat, maken dat sommige jongens eieren voor hun geld kiezen en wel ingaan op de aanlokkelijke beloften van de rekruteurs.
Zolang er geen ander perspectief is zal het hier altijd onrustig blijven
‘Ik kan begrip opbrengen voor mijn vrienden die de overstap wél gemaakt hebben,’ zegt Byaragi Nyange Faustin, een 22-jarige economiestudent. ‘In dit land is geen enkele toekomst voor ons. Je werkt eerst jarenlang je licentiaat rechten af en dan kan je gaan werken als tuinman in een hotel. Je studeert economie en je moet je brood verdienen als mototaxichauffeur. Zolang er geen ander perspectief is zal het hier altijd onrustig blijven.’
Rwandese pionnen op het Congolese schaakbord
Het aanwezige VN-personeel in Goma mag geen publieke verklaringen afleggen maar uit zowat alle gesprekken met de mensen op het terrein komt de overtuiging naar voren dat M23 vooral lijkt te willen aansturen op onderhandelingen met de Congolese regering, net zoals dat in 2009 is gebeurd met CNDP. Heel wat analisten zien in het ontstaan van M23 dan ook een louter opportunistische strategie, zeg maar de Oost-Congolese manier van politiek bedrijven. Terreur als springplank naar macht en rijkdom. Wie het meeste kabaal maakt mag als eerste aanschuiven aan de onderhandelingstafel. Meer, mocht het VN-rapport juist zijn, en daar gaan we toch vanuit, dan is M23 een strategie van Rwanda om haar pionnen op het Congolese politieke en militaire schaakbord te plaatsen.
BERWOUTS “Ja, maar die pionnen stonden daar al! En dan nog op een meer glorieuze manier dan nu. Sinds 2009 was CNDP groter en machtiger dan ooit. Dit kan M23 nooit evenaren. Het is mijn overtuiging dat M23 is geweest om de macht te grijpen. Eigenlijk waren ze nooit meer dan een paar honderd man sterk . Daar begin je geen oorlog mee.”
SAWYER “Het zou inderdaad goed kunnen dat de Rwandese steun voor M23, net zoals haar steun aan eerdere rebellieën in Oost-Congo, gelinkt is aan haar pogingen om de controle te behouden over economische sleutelposities, vooral dan in vruchtbaar landbouwgebied en de streken waar de mijnen en de mineraalvoorraden zich bevinden.”
President Kabila is van oudsher een slecht communicator en ook nu slaagt hij er niet in de Congolese publieke opinie het gevoel te geven dat hij het stuur in handen heeft.
BERWOUTS “Op binnenlands vlak ondermijnt het feit dat president Kabila M23 niet onder controle krijgt zijn positie, ook in het leger. Het verrottingsproces wordt versneld. Niemand weet immers zeker of de mensen rondom hem al dan niet zullen overlopen. Ik heb veel contacten binnen het Congolese leger en je voelt daar de nervositeit en de onzekerheid. De eerste berichten sijpelen binnen over afrekeningen. CNDP-officieren die nog in het regeringsleger zitten zouden worden gemarteld en gedood. President Kabila is van oudsher een slecht communicator en ook nu slaagt hij er niet in de Congolese publieke opinie het gevoel te geven dat hij het stuur in handen heeft. Het ondermijnt zijn geloofwaardigheid nog verder.
Erger nog, de escalatie met M23 verhoogt de spanningen tussen de verschillende gemeenschappen in Congo. Het hele politiek-militaire landschap, met alle gewapende groepen, milities en andere zootjes ongeregeld die er deel van uitmaken, heeft zich gemobiliseerd. Dat verloopt grotendeels onder de radar van de media in Kinshasa en ook de internationale pers. Die lijken de hele problematiek van Oost-Congo te herleiden tot het M23-verhaal, maar dat is onterecht.”
SAWYER “De enige constante, en dat stellen we jammer genoeg keer op keer vast, is het gratuite geweld. De leiders van M23, zoals zovele actieve gewapende groeperingen in Oost-Congo, zijn enkel geïnteresseerd in het opbouwen of behouden van hun eigen rijkdom, macht, persoonlijke veiligheid en toegang tot mineraalrijke gronden. Daarbij voeren ze gruwelijke aanvallen uit op de bevolking van Oost-Congo.
Of ik hoop koester? Er is altijd hoop. Dat is voorlopig het enige waar we ons kunnen aan vastklampen.”
Hoop en een eeuwig optimisme, het zijn de voornaamste troeven van een moegetergde Oost-Congolese bevolking. Alvast hier krijgt zij het laatste woord. De 29-jarige Jules Hangi, afgestudeerd als landbouwkundige maar zijn brood verdienend als ober in Ishango Guesthouse in Goma, kijkt om zich heen en ziet desondanks een lichtpunt in de duisternis. “In de Bijbel staat geschreven dat een mens rijper wordt door het lijden,” zegt hij. “De Rwandezen hebben enorm geleden in de jaren negentig, tijdens de genocide. Daarom zijn ze nu moreel superieur aan ons. Vandaag maken wij eenzelfde periode mee. Van zodra we dit lijden hebben doorstaan zullen we gelijkwaardig zijn.
Gepubliceerd: https://www.mo.be/artikel/portret-van-een-rebellenbeweging/
The Lonely Hunter 